Trong thực tiễn giải quyết các vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân, tranh chấp thừa kế đất đai luôn là một trong những loại tranh chấp phức tạp, kéo dài và gay gắt nhất. Nguyên nhân xuất phát từ giá trị kinh tế của quyền sử dụng đất ngày càng tăng cao, giấy tờ nhà đất qua nhiều thế hệ bị thất lạc, đất do cha mẹ để lại không có di chúc hoặc di chúc bị nghi ngờ là giả mạo, bị ép buộc lập. Việc nắm rõ thời hiệu khởi kiện, quy trình hòa giải và trình tự tố tụng tại Tòa án là yếu tố then chốt giúp bạn bảo vệ trọn vẹn quyền lợi hợp pháp của mình đối với phần di sản được thừa kế.

1. Các dạng tranh chấp thừa kế đất đai phổ biến nhất hiện nay

Căn cứ theo thực tế xét xử, tranh chấp di sản thừa kế là quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất thường phát sinh dưới các dạng sau:

• Tranh chấp khi người chết không để lại di chúc: Cha mẹ hoặc ông bà mất không lập di chúc, các con hoặc những người thuộc hàng thừa kế không thống nhất được tỷ lệ phân chia, dẫn đến việc một người đang trực tiếp quản lý đất cố tình chiếm dụng, xây dựng công trình kiên cố hoặc bí mật làm thủ tục cấp Sổ đỏ đứng tên riêng một mình.
• Tranh chấp về hiệu lực của di chúc: Một bên đương sự cho rằng di chúc do người quá cố để lại là vô hiệu (do bị làm giả chữ ký, người lập di chúc tại thời điểm ký không minh mẫn sáng suốt, bị lừa dối, đe dọa, hoặc di chúc không đáp ứng điều kiện về hình thức theo Luật Công chứng).
• Tranh chấp quyền thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc: Căn cứ Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, cha mẹ, vợ chồng hoặc con chưa thành niên (hoặc con đã thành niên nhưng mất khả năng lao động) bị người để lại di chúc gạt ra khỏi danh sách hưởng di sản.
• Tranh chấp nguồn gốc đất do “đứng tên giùm” trong gia đình: Đất đai do nhiều thành viên trong gia đình cùng góp tiền mua, hoặc do người ở nước ngoài gửi kiều hối về mua nhưng nhờ một người thân ở trong nước đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Khi người đứng tên mất, các con của người đó xem toàn bộ thửa đất là di sản thừa kế riêng của cha mẹ họ.
• Tranh chấp đòi công sức đóng góp, tôn tạo và quản lý di sản: Người trực tiếp ở lại quê hương chăm sóc cha mẹ già khi đau ốm, gìn giữ từ đường, tôn tạo cải tạo đất đai qua nhiều năm yêu cầu được trích công sức đóng góp trước khi chia đều phần còn lại cho các đồng thừa kế khác.

2. Thời hiệu khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế đất đai

Một trong những căn cứ pháp lý quan trọng bậc nhất mà người khởi kiện bắt buộc phải kiểm tra trước khi nộp đơn ra Tòa án là thời hiệu thừa kế. Căn cứ khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015:

(Lưu ý: Đối với trường hợp người để lại di sản chết trước ngày 01/01/2017, căn cứ Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TANDTC, thời hiệu khởi kiện 30 năm đối với bất động sản vẫn được tính từ thời điểm mở thừa kế theo quy định của BLDS 2015).

3. Tranh chấp thừa kế đất đai có bắt buộc phải hòa giải tại UBND xã không?

Đây là câu hỏi khiến nhiều người dân bối rối dẫn đến việc nộp đơn kiện bị Tòa án đình chỉ trả lại. Căn cứ theo quy định tại khoản 2 Điều 3 Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP:

• Tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất bản chất là tranh chấp về quyền thừa kế tài sản (tranh chấp dân sự), KHÔNG PHẢI là “tranh chấp ai có quyền sử dụng đất” (tranh chấp ranh giới, lấn chiếm).
• Do đó, người khởi kiện KHÔNG BẮT BUỘC phải qua thủ tục hòa giải tại UBND cấp xã/phường nơi có đất trước khi khởi kiện ra Tòa án. Đương sự có quyền nộp đơn khởi kiện trực tiếp đến Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu giải quyết.

4. Tòa án nào có thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế đất đai?

Xác định đúng Tòa án có thẩm quyền căn cứ theo Điều 35, Điều 37 và điểm c khoản 1 Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015:

• Thẩm quyền theo cấp:
  • Vụ án không có đương sự ở nước ngoài và không có tài sản ở nước ngoài: Thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp huyện.
  • Vụ án có đương sự đang cư trú ở nước ngoài, có ủy thác tư pháp hoặc tài sản ở nước ngoài: Thuộc thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương.
• Thẩm quyền theo lãnh thổ:
  • Theo điểm c khoản 1 Điều 39 BLTTDS 2015, đối với tranh chấp về thừa kế tài sản, Tòa án có thẩm quyền giải quyết là Tòa án nơi cư trú, làm việc cuối cùng của người để lại di sản.
  • Nếu không xác định được nơi cư trú cuối cùng thì Tòa án nơi có toàn bộ hoặc phần lớn di sản (nơi có đất) có thẩm quyền thụ lý giải quyết.

5. Hồ sơ khởi kiện chia thừa kế đất đai cần chuẩn bị những gì?

Một bộ hồ sơ khởi kiện hoàn chỉnh nộp lên Tòa án nhân dân bao gồm:

1. Đơn khởi kiện vụ án dân sự: Theo Mẫu số 23-DS ban hành kèm theo Nghị quyết 01/2017/NQ-HĐTP của TANDTC.
2. Tài liệu chứng minh sự kiện mở thừa kế: Bản chính Giấy chứng tử hoặc Trích lục khai tử của người để lại di sản; Giấy xác nhận thông tin cư trú (mẫu CT07) trước khi mất.
3. Tài liệu chứng minh quyền thừa kế của người khởi kiện: Giấy khai sinh của người khởi kiện (chứng minh quan hệ con cái), Giấy đăng ký kết hôn (nếu là vợ chồng), Sổ hộ khẩu cũ hoặc tài liệu tàng thư hộ tịch chứng minh thân nhân.
4. Tài liệu chứng minh nguồn gốc và quyền sở hữu di sản đất đai: Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ, Sổ hồng); Giấy phép xây dựng; Hợp đồng mua bán chuyển nhượng; Trích lục bản đồ địa chính; Biên lai nộp thuế nhà đất qua các thời kỳ.
5. Bản sao Di chúc: (nếu có tranh chấp về nội dung hoặc hiệu lực của di chúc).
6. Chứng cứ chứng minh công sức đóng góp (nếu có yêu cầu): Hóa đơn mua vật liệu xây dựng nhà trên đất, hợp đồng tôn tạo san lấp mặt bằng, lời khai của các nhân chứng sống cạnh thửa đất xác nhận quá trình quản lý, tôn tạo đất đai.
7. Giấy tờ nhân thân của người khởi kiện và người bị kiện: Bản sao có công chứng CCCD gắn chip.

6. Bảng tính án phí Tòa án trong vụ án tranh chấp thừa kế đất đai

Căn cứ Danh mục Án phí, Lệ phí ban hành kèm theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, án phí chia thừa kế là án phí có giá ngạch tính trên giá trị phần tài sản mà mỗi đương sự được chia: